नीलम संजीव रेड्डी हे एक प्रमुख भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी 1977 ते 1982 या काळात भारताचे सहावे राष्ट्रपती म्हणून काम केले. 19 मे 1913 रोजी आजच्या आंध्र प्रदेशातील इल्लूर गावात जन्मलेले रेड्डी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय होते आणि नंतर ते राष्ट्रपती बनले. स्वातंत्र्योत्तर भारतीय राजकारणातील एक महत्त्वाची व्यक्ती म्हणून त्यांची ओळख आहे.
सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण:-
नीलम संजीव रेड्डी यांचा जन्म शेतकरी कुटुंबात झाला आणि त्यांचे शिक्षण अनंतपूर येथील शासकीय कला महाविद्यालयात झाले. महात्मा गांधींच्या असहकाराच्या आवाहनाने प्रेरित होऊन त्यांनी 1931 मध्ये भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सामील होण्यासाठी आपले शिक्षण सोडले. ब्रिटीश राजवटीविरुद्धच्या लढ्यात त्याच्या सुरुवातीच्या सहभागाने त्याच्या राजकीय कारकिर्दीला आणि विचारसरणीला आकार दिला.
राजकीय कारकीर्द
रेड्डी यांचा राजकीय प्रवास इंडियन नॅशनल काँग्रेसमध्ये सुरू झाला, जिथे ते त्यांच्या समर्पण आणि नेतृत्व गुणांमुळे पटकन पदावर आले. 1946 मध्ये ते प्रथम मद्रास विधानसभेवर निवडून आले. 1947 मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, ते काँग्रेस पक्षातील एक प्रभावशाली नेते म्हणून कायम राहिले.
आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री
नीलम संजीव रेड्डी या राज्याच्या स्थापनेनंतर 1956 मध्ये आंध्र प्रदेशच्या पहिल्या मुख्यमंत्री झाल्या. त्यांचा कार्यकाळ कृषी उत्पादकता आणि ग्रामीण विकास सुधारण्याच्या प्रयत्नांनी चिन्हांकित होता. 1962 ते 1964 या काळात त्यांनी पुन्हा मुख्यमंत्री म्हणून काम केले.
राष्ट्रीय राजकारणातील भूमिका
रेड्डी यांनी राष्ट्रीय राजकारणात विविध महत्त्वाच्या पदांवर काम केले. ते 1960 ते 1962 पर्यंत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष होते आणि त्यांनी पक्षाच्या रणनीती आणि धोरणांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यांनी 1964 ते 1966 या काळात केंद्रीय पोलाद आणि खाण मंत्री आणि 1966 ते 1967 या काळात केंद्रीय वाहतूक, नागरी विमान वाहतूक, जहाजबांधणी आणि पर्यटन मंत्री म्हणूनही काम केले.
लोकसभेचे अध्यक्ष
1967 मध्ये, नीलम संजीव रेड्डी यांची लोकसभेच्या अध्यक्षपदी, भारताच्या संसदेचे कनिष्ठ सभागृह म्हणून निवड झाली. त्यांचा अध्यक्षपदाचा कार्यकाळ संसदीय शिष्टाचार आणि निःपक्षपातीपणा राखण्यासाठी उल्लेखनीय होता. सभागृहाचे कामकाज न्याय्य पद्धतीने हाताळल्याबद्दल त्यांना राजकीय स्पेक्ट्रममध्ये आदर मिळाला.
अध्यक्षपद
1977 मध्ये भारताचे राष्ट्रपती म्हणून रेड्डी यांची निवड भारतीय इतिहासातील महत्त्वपूर्ण काळात आली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी लागू केलेल्या आणीबाणीच्या कालावधीनंतर (1975-1977), रेड्डी यांच्या अध्यक्षपदाला भारतीय राजकारणात स्थिर शक्ती म्हणून पाहिले गेले. काँग्रेस पक्षाचा पराभव करून सत्तेवर आलेल्या जनता पक्षाची त्यांची एकमताने निवड होती.
त्यांच्या अध्यक्षपदाच्या कार्यकाळात रेड्डी यांनी आणीबाणीच्या काळात मोडकळीस आलेली लोकशाही मूल्ये आणि संस्था पुनर्संचयित करण्याचे काम केले. त्यांनी घटनात्मक प्रमुख म्हणून राष्ट्रपतींच्या भूमिकेच्या महत्त्वावर भर दिला आणि सरकारच्या दैनंदिन कामकाजात हस्तक्षेप करण्यापासून परावृत्त करत पक्षविरहित दृष्टिकोन ठेवला.
वारसा आणि मृत्यू
नीलम संजीव रेड्डी यांचे अध्यक्षपद घटनात्मक औचित्याचे पालन आणि लोकशाही तत्त्वांचे समर्थन करण्यासाठी त्यांच्या प्रयत्नांसाठी लक्षात ठेवले जाते. 1982 मध्ये त्यांचा कार्यकाळ संपल्यानंतर त्यांनी सक्रिय राजकारणातून निवृत्ती घेतली. 1 जून 1996 रोजी बेंगळुरू येथे त्यांचे निधन झाले, त्यांनी सार्वजनिक सेवेतील सचोटी आणि समर्पणाचा वारसा मागे सोडला.
नीलम संजीव रेड्डी यांचे जीवन आणि कारकीर्द लोकशाही, निःपक्षपातीपणा आणि सार्वजनिक सेवा या मूल्यांप्रती असलेल्या त्यांच्या वचनबद्धतेने चिन्हांकित होते. स्वातंत्र्यसैनिक, राजकीय नेता आणि भारताचे राष्ट्रपती या नात्याने त्यांनी राष्ट्राच्या निर्मितीच्या काळात महत्त्वाची भूमिका बजावली. भारतीय राजकीय इतिहासात त्यांचे योगदान स्मरणात ठेवले जाते आणि त्यांचा आदर केला जातो.