स्वतंत्र राज्य म्हणून तेलंगणाच्या निर्मितीचा इतिहास हा भारताच्या राजकीय परिदृश्यातील एक गुंतागुंतीचा आणि महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे. तेलंगणाच्या निर्मितीपर्यंतच्या घडामोडींचा तपशीलवार आढावा येथे आहे:
सुरुवातीचा इतिहास
- निजामाचे हैदराबाद राज्य: तेलंगणा हे निजामाच्या राजवटीत हैदराबाद राज्याचा भाग होते. 1947 मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, पोलिसांनी केलेल्या कारवाईनंतर 1948 मध्ये हैदराबादचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यात आले.
- आंध्र प्रदेशची निर्मिती: १९५३ मध्ये मद्रास राज्यातील तेलुगू भाषिक जिल्ह्यांमधून आंध्र राज्याची निर्मिती करण्यात आली. 1956 मध्ये, राज्य पुनर्रचना कायद्याने आंध्र राज्याचे हैदराबाद राज्याच्या तेलगू भाषिक प्रदेशांमध्ये (तेलंगणासह) विलीनीकरण करून आंध्र प्रदेशची निर्मिती केली, हैदराबाद ही त्याची राजधानी होती.
वेगळ्या राज्यासाठी सुरुवातीच्या हालचाली
- 1969 तेलंगणा आंदोलन: विलीनीकरणादरम्यान दिलेल्या आश्वासनांच्या अंमलबजावणीबद्दल, विशेषत: तेलंगणातील लोकांसाठी शैक्षणिक आणि रोजगाराच्या संधींबाबत असंतोष, 1969 मध्ये वेगळ्या तेलंगणा राज्याची मागणी करणारी पहिली मोठी चळवळ झाली. या आंदोलनाला व्यापक विरोध झाला. आणि स्ट्राइक, परिणामी लक्षणीय राजकीय उलथापालथ.
- जय आंध्र आंदोलन (१९७२-७३): तेलंगणा आंदोलनाला प्रतिसाद म्हणून, आंध्र प्रदेशातील लोकांनी स्वतंत्र आंध्र राज्याची मागणी करत जय आंध्र आंदोलन सुरू केले. या गोंधळामुळे आंध्र प्रदेशात राष्ट्रपती राजवट लागू झाली.
नूतनीकरणाच्या हालचाली आणि राजकीय पक्षांची निर्मिती
- TRS ची निर्मिती: 2001 मध्ये, के. चंद्रशेखर राव (KCR) यांनी तेलंगणाला राज्याचा दर्जा मिळवून देण्याच्या प्राथमिक ध्येयाने तेलंगणा राष्ट्र समिती (TRS) ची स्थापना केली. टीआरएसने सार्वजनिक समर्थन एकत्रित करण्यात आणि हा मुद्दा राष्ट्रीय राजकीय क्षेत्रात आणण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
राजकीय घडामोडी
- युनायटेड प्रोग्रेसिव्ह अलायन्स (यूपीए) युग: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील केंद्रातील यूपीए सरकारने वेगळ्या तेलंगणा राज्याच्या मागणीवर गांभीर्याने विचार करण्यास सुरुवात केली. 2009 मध्ये, तत्कालीन केंद्रीय गृहमंत्री, पी. चिदंबरम यांनी तेलंगणा निर्मितीची प्रक्रिया सुरू करण्याची घोषणा केली, ज्यामुळे तेलंगणा आणि सीमांध्र या दोन्ही प्रदेशांमध्ये व्यापक निषेध झाला.
तेलंगणाची निर्मिती
- विभाजन विधेयक: अनेक वर्षांच्या वाटाघाटी, वादविवाद आणि राजकीय डावपेचांनंतर, आंध्र प्रदेश पुनर्रचना विधेयक फेब्रुवारी २०१४ मध्ये भारतीय संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी मंजूर केले.
- अधिकृत निर्मिती: तेलंगणा अधिकृतपणे 2 जून 2014 रोजी भारताचे 29 वे राज्य घोषित करण्यात आले. के. चंद्रशेखर राव हे नव्याने स्थापन झालेल्या राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री बनले.
निर्मितीनंतरचा कालावधी
त्याच्या स्थापनेपासून, तेलंगणाने पायाभूत सुविधा प्रकल्प, कल्याणकारी योजना आणि अर्थव्यवस्थेला चालना देण्याच्या प्रयत्नांसह विविध विकास उपक्रमांवर लक्ष केंद्रित केले आहे. राजधानी म्हणून हैदराबाद हे तंत्रज्ञान आणि उद्योगाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.
तेलंगणाची निर्मिती ही त्याच्या समर्थकांसाठी एक महत्त्वपूर्ण उपलब्धी आहे आणि त्याचा या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक आणि राजकीय परिदृश्यावर कायमस्वरूपी प्रभाव पडला आहे.